
Osobowość anankastyczna, czy osobowość obsesyjno-kompulsywna to nazwy dla sposobu funkcjonowania w świecie, które nacechowane jest kontrolą, pedanterią i sztywnością. Osoby o tej strukturze używają swojej woli i wkładają wysiłek w skontrolowanie tego, co w istocie nie podlega siły woli tj. popędów, spontaniczności i uczuć. Zamiast kierować się swoimi potrzebami i pragnieniami, próbują je poskromić i dopasować się do sztywnych, narzuconych ram.
Określenie „anankastyczna” pochodzi z klasyfikacji ICD i bywa używane zamiennie z terminem „obsesyjno-kompulsywna”. Oba opisują ten sam sposób funkcjonowania: życie podporządkowane kontroli, porządkowi i poczuciu, że wszystko musi być zrobione właściwie.
Cechy charakteru a zaburzenie osobowości – ważne rozróżnienie
Ważne, by dodać, że posiadanie cech osobowości obsesyjno-kompulsywnej wyróżnionej przez Stephena Johnsona absolutnie nie musi oznaczać, że cierpi się na to zaburzenie osobowości wg klasyfikacji ICD-10. Kluczowe są tu stopień nasilenia i sztywność występujących objawów. Przy anankastycznym zaburzeniu osobowości osoba ma niską świadomość własnych sztywnych sposobów funkcjonowania i trudno jej wypracowywać zmianę. Diagnozę tej osobowości stawia psychiatra po stwierdzeniu, że pacjent spełnia niezbędne kryteria. Osoba o obsesyjno-kompulsywnym charakterze może z kolei zdawać sobie sprawę z tego, jak działa, i być bardziej elastyczna. Nie musi spełniać klinicznych kryteriów zaburzenia osobowości. Opis cech występujących w stylu charakteru pozwala za to lepiej siebie zrozumieć, zauważyć pewne wzory zachowań, a także zrozumieć ich źródła.
Dziecko zdyscyplinowane – charakter obsesyjno-kompulsywny
Stephen Johnson łączy kształtowanie się struktury obsesyjno-kompulsywnej, podobnie jak pozostałych struktur charakteru, z dzieciństwem. Należy zauważyć, że i w tym przypadku jest to opis kształtowania się osobowości, nie zaś zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego, zaliczanego do zaburzeń lękowych, w którym osoba doświadcza nasilonych, natrętnych, nacechowanych lękiem myśli i kompulsywnych, rytualnych zachowań.
To rozróżnienie jest ważne, bo bywa mylące: osobowość anankastyczna (OCPD) to trwały styl funkcjonowania, natomiast zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) to zaburzenie lękowe z natrętnymi myślami i przymusowymi czynnościami. Można mieć jedno bez drugiego.
Powstanie tego typu osobowości często ma miejsce około 2 roku życia. Czasem żywość dziecka w jakiś sposób zagraża rodzicom np. pragną aby ich dziecko było „dobrze ułożone” lub obawiają się zbyt (na ich możliwości) nieokiełznanego i śmiałego zachowania. Rodzice próbują je utemperować. Wpajają sztywne, surowe zasady. Jednak w odróżnieniu od charakteru masochistycznego nie dochodzi do przekraczania granic i „łamania” dziecka. Kary i nagrody zachęcają je do porzucania swojej spontaniczności. Dziecko przyswaja postawę rodziców, podporządkowuje się, choć oznacza to ujarzmianie własnej ekspresji i dążenie do niemożliwych do spełnienia standardów. Żyje pod stałą presją, z której nie może się uwolnić. Taki sposób radzenia sobie z rzeczywistością nie pozostawia miejsca nie tylko na „zwierzęcość”, lecz także na przeżywanie i spontaniczność. Ważnymi wartościami stają się natomiast poprawność, konieczność i słuszność.
Osobowość anankastyczna w dorosłym życiu
Powstrzymywane naturalne dążenia i pragnienia nie mogą być realizowane. Postępowanie zgodnie z nimi jest ważne dla dobrego funkcjonowania psychicznego – w skrajnych przypadkach zaniedbywanie ich powoduje depresję. Uporządkowanie, sknerstwo i upór – są dobrze znane wielu osobom z tym doświadczeniem i ich najbliższym. W strukturze obsesyjno-kompulsywnej nieodłącznymi towarzyszami są stres i napięcie, a także nieuświadomiony niepokój. Im trudniejsza sytuacja i głębiej zakorzeniony ten sposób radzenia sobie ze światem, tym więcej wysiłku jest wkładanego w kontrolę i sztywność. Osoby z tą strukturą nie mogą zająć się swoimi problemami wprost np. nie zajmują się własnym niepokojem, nie rozumieją go i nie próbują się z nim konfrontować. Wierzą, na przykład, iż ze wszystkim poradzą sobie poprzez perfekcyjną realizację wyznaczonych zadań, wykonując je „prawidłowo” (w określony sposób) i nie pozwalając sobie na błędy.
W relacjach międzyludzkich zauważyć można uległość wobec autorytetów i zachowania autorytarne wobec osób podległych. Często domagają się porządku, precyzji, organizacji, jasności i poprawności w każdym detalu. Równocześnie często mają kłopot z ustaleniem hierarchii (gdyż wszystko wydaje się niebywale ważne), odwlekają i nie kończą ważnych spraw. Wątpią w powodzenie swoich wysiłków, z trudem podejmują decyzje, zagłębiają się w niekończące się rozważania o drobiazgach. Ich życie emocjonalne jest ubogie. Często postrzegani są jako chłodni. Emocje są właściwie nieobecne, a raczej nieodczuwane. Jedynie co można poczuć to złość, żal i pretensje. Rozsądek, racjonalność i poprawność przeciwstawiane są czuciu i są cechami pożądanymi. Jednak odcięte uczucia i popędy nie przestają nękać. Czasem są tak wyparte, a pragnienie bycia idealnym tak głębokie, że próbując dostać się do świadomości zamieniają się w przestraszające, często okrutne fantazje (np. myśli o skrzywdzeniu kogoś). Jednak rzadko występuje tendencja do ich realizacji. Silna wola i wytrzymałość oceniane są raczej jako zalety, jednak rzadko towarzyszy im satysfakcja. Wewnętrzny strażnik i nadzorca odczuwany jest jako coś obcego, narzuconego, co przychodzi z zewnątrz.
Bliscy takiej osoby często opisują to podobnie: wszystko musi być zrobione „porządnie”, a odstępstwo od zasady wywołuje napięcie nieproporcjonalne do sytuacji.
Objawy osobowości anankastycznej
Osobowość anankastyczna nie objawia się pojedynczym symptomem, lecz spójnym stylem funkcjonowania, widocznym w wielu obszarach życia jednocześnie. Poniższe zestawienie porządkuje cechy opisane wyżej w artykule.
Ważne zastrzeżenie: pojedyncza cecha z tej listy nie oznacza zaburzenia. O strukturze anankastycznej mówi się wtedy, gdy wzorzec jest trwały, obecny w różnych sytuacjach i wiąże się z realnym cierpieniem lub kosztem w relacjach i pracy. Rozpoznanie zawsze stawia specjalista.
| Obszar | Jak się to przejawia |
|---|---|
| Praca i obowiązki | Perfekcjonizm utrudniający ukończenie zadania, odwlekanie, trudność z ustaleniem hierarchii ważności |
| Emocje | Stałe napięcie i nieuświadomiony niepokój, ograniczony dostęp do spontaniczności i radości |
| Relacje | Uległość wobec autorytetów, autorytarność wobec osób podległych, domaganie się porządku i precyzji |
| Decyzje | Wątpienie w powodzenie własnych wysiłków, niekończące się rozważania, trudność z podjęciem decyzji |
| Stosunek do rzeczy | Uporządkowanie, oszczędność posuwająca się do sknerstwa, trudność z pozbywaniem się przedmiotów |
| Stosunek do siebie | Kierowanie się sztywnymi zasadami zamiast własnymi potrzebami, tłumienie popędów i uczuć |
Osobowość anankastyczna (OCPD) a zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD)
To dwa różne rozpoznania, które w języku potocznym często się zlewają – między innymi dlatego, że w obu pojawia się słowo „obsesyjno-kompulsywny”. Różnica jest jednak zasadnicza i ma znaczenie dla tego, jak wygląda pomoc.
Najkrócej: osoba z osobowością anankastyczną zwykle uważa swój sposób funkcjonowania za słuszny i nie widzi w nim problemu – cierpi raczej otoczenie i ona sama pośrednio, przez napięcie i brak radości. Osoba z OCD przeżywa własne natrętne myśli jako obce i uciążliwe, i chciałaby się ich pozbyć.
Jeszcze innymi pojęciami będą – niespełniające kryteriów klinicznych zaburzeń osobowości – struktura osobowości obsesyjno-kompulsywna czy obsesyjno-kompulsywny styl charakteru, wyróżniane przez Stephena Johnsona. Są one próbą psychoterapeutycznego, a nie diagnostycznego opisu doświadczeń osób ze wspomnianymi cechami. Ich nasilenie może być zarówno bardzo łagodne, jak i silniejsze.
| Osobowość anankastyczna (OCPD) | Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) | |
|---|---|---|
| Czym jest | Trwały styl osobowości | Zaburzenie lękowe |
| Główny mechanizm | Kontrola, porządek, sztywne zasady | Natrętne myśli i przymusowe czynności |
| Stosunek do objawów | Zwykle uznawane za słuszne i własne | Przeżywane jako obce i uciążliwe |
| Kto cierpi | Częściej otoczenie; osoba odczuwa napięcie i brak radości | Przede wszystkim sama osoba |
| Początek | Kształtuje się stopniowo, od wczesnego dzieciństwa | Może pojawić się nagle, w określonym momencie życia |
| Pomoc | Psychoterapia długoterminowa | Psychoterapia, czasem farmakoterapia |
Psychoterapia w osobowości obsesyjno-kompulsywnej
Najważniejszym celem w terapii jest przywrócenie połączenia ze swoją naturą. Często dzieje się tak dzięki odsłanianiu się, wyrażaniu i uwalnianiu ze zbyt ciasnych ram. Do celów związanych ze sposobem myślenia należeć mogą zrozumienie swojego sposobu funkcjonowania, sformułowanie najważniejszych przekonań, stanowiących drogowskazy życiowe i krytyczne spojrzenie na nie. Warto także przyjrzeć się własnemu autorytaryzmowi i temu, w co warto wkładać wysiłek, a co w swojej istocie nie jest ważne. Złość, żal i pretensje są codziennością osób o tej strukturze charakteru, jednak celami pracy nad emocjami jest zajmowanie się niepokojem, wstydem i poczuciem winy. Powrotem do siebie może być także docenienie takich wartości jak chęć i przyjemność.
Anna Gradkowska
certyfikowana psychoterapeutka humanistyczno-doświadczeniowa
Najczęstsze pytania o osobowość anankastyczną
Co znaczy „kompulsywny”?
Kompulsywny to przymusowy – wykonywany pod wewnętrznym naciskiem, a nie z wyboru. W kontekście osobowości anankastycznej chodzi o przymus porządkowania, kontrolowania i robienia rzeczy „właściwie”, nawet gdy kosztuje to więcej, niż daje.
Czy osobowość anankastyczna to to samo co osobowość obsesyjno-kompulsywna?
Tak – to dwie nazwy tego samego sposobu funkcjonowania. „Anankastyczna” pochodzi z klasyfikacji ICD, „obsesyjno-kompulsywna” jest terminem częściej używanym w literaturze psychologicznej. Rozróżnić trzeba natomiast zaburzenie osobowości anankastycznej (diagnozowane przez psychiatrę) i strukturę osobowości obsesyjno-kompulsywnej lub styl charakteru obsesyjno-kompulsywnego. Te drugie są psychologicznym i psychoterapeutycznym opisem, wspierającym rozumienie osób, które w podobny sposób były traktowane w dzieciństwie i w związku z tym wykształciły pewien wzór cech i zachowań. Nasilenie tych cech może być łagodniejsze lub bardziej intensywne.
Czy osobowość anankastyczną da się zmienić?
Struktury charakteru nie zmienia się szybko, ale psychoterapia pozwala odzyskać dostęp do własnych potrzeb i spontaniczności oraz krytycznie przyjrzeć się przekonaniom, które organizują życie. Celem nie jest „usunięcie” sumienności, lecz uwolnienie się ze zbyt ciasnych ram.
Czy osobowość anankastyczna to choroba?
Nie w potocznym sensie. To sposób funkcjonowania ukształtowany we wczesnych relacjach, opisywany jako zaburzenie osobowości dopiero wtedy, gdy jest trwały, sztywny i powoduje realne cierpienie lub trudności w pracy i relacjach.
Przeczytaj także:
Jeśli w treści tego artykułu odnajdujesz coś o sobie, i chcesz tę wiedzę poszerzyć, zapisz się na konsultację w naszym Ośrodku!










