Bycie porzuconym w dzieciństwie może oznaczać zarówno fizyczne opuszczenie przez opiekuna, jak i porzucenie emocjonalne, odsunięcie uwagi zbyt daleko od potrzeb i pragnień dziecka. Mały człowiek częściowo doświadcza miłości i troski, a potem przedwcześnie traci swój raj. Na podstawie takiego doświadczenia kształtuje się oralny styl charakteru.
Określenia „charakter oralny”, „osobowość oralna” i „oralny styl charakteru” opisują to samo zjawisko i bywają używane zamiennie. Nie należy ich mylić z fazą oralną w rozumieniu Freuda ani z fiksacją oralną – o różnicy piszemy w dalszej części tekstu.
Raj utracony dziecka porzuconego
Psychodynamiczna teoria rozwoju charakteru Stephnena M. Johnsona zakłada, że kształtujemy się na bazie doświadczeń, szczególnie tych które wiążą się z urazem w dzieciństwie (więcej na ten temat: “Co to jest osobowość” i “Charakter, osobowość neurotyczna i zaburzenia osobowości”). W ciągu pierwszych miesięcy życia jesteśmy symbiotycznie przywiązani do naszych opiekunów. Nasze przeżycie zależy od tego, czy potrzeby zostaną dobrze odczytane i wystarczająco zaspokojone. W tym czasie najważniejszym sposobem na kontakt i wymianę z otoczeniem są usta (stąd nazwa „oralny” dla określenia urazowych doświadczeń z tego okresu). Czasem nawet kochane i upragnione dziecko nie zaznaje wystarczającej opieki i troski. Jego opiekun nie jest dla niego dostępny wystarczająco, aby odpowiadać na jego potrzeby. Często dzieje się tak, gdy niemowlę zostaje porzucone, gdy najważniejszy opiekun choruje, gdy nadmiernie absorbują go inne sprawy lub osoby i gdy nie ma nikogo, kto mógłby go / ją w pełni zastąpić lub wesprzeć. Dziecko nie uczy się więc, że gdy będzie się upominać, otrzyma to, co jest dla niego ważne. Nie wytworzy się w nim ufne oczekiwanie. Doświadczyło „raju”, w którym zostało dobrze przyjęte przez świat i w którym może zostać zrealizowana jego potrzeba bezpiecznej więzi. Jednak czy to z powodu nagłej straty, czy dlatego, że dostaje zbyt mało, odczuwa brak i stratę. Jego żal i rozpacz, nie zostają ukojone, a ono samo traci nadzieję i blokuje swoją ekspresję. Wydaje się, że jest spokojne, gdy w istocie rezygnuje ze swoich potrzeb i poddaje się. Niewiele oczekuje od otoczenia (niejako „wycofuje się” z potrzebowania od innych) i dzięki temu nie doznaje frustracji. Zbyt wcześnie uniezależnia się od otoczenia, wciąż silnie tęskniąc za bezpieczną zależnością.
Johnson opierał się na tradycji psychodynamicznej, ale jego podział stylów charakteru nie jest tożsamy z freudowskimi fazami rozwoju psychoseksualnego. Wspólna nazwa „oralny” odnosi się w obu ujęciach do najwcześniejszego okresu życia, jednak Johnson opisuje przede wszystkim relację z opiekunem, a nie sferę popędową.
Charakter oralny w dorosłości
Osoby o takich doświadczeniach mają tendencje do depresji, zaburzeń nastroju, dość często z wahaniami pomiędzy nieadekwatnym poczuciem mocy, czy niezrozumiałą radością (które w istocie nie są tym, czym się wydają, lecz raczej narzędziem do zamaskowania głębszego bólu), a rozpaczą. Ich kłopotem jest prawdziwie dorosłe podejście do różnych ważnych spraw życiowych. Zbyt wcześnie uzyskana niezależność nie daje dobrych podstaw dla dobrego funkcjonowania w pracy, czy w domu. Tworzą nierealistyczne plany. Często przepracowują się i nie znoszą niepowodzeń, uważając iż to inni ich nie doceniają i użalając nad sobą. Osoby ze strukturą oralną potrzebę troski zmieniają na zabieganie o uwagę i uznanie. Często nie troszczą się o własne potrzeby, dietę, czy sen. Nie doświadczywszy tego, iż można spokojnie i ufnie poczekać na kogoś, kto zaspokoi potrzeby, zarówno w dzieciństwie, jak i w dorosłym życiu mają małe umiejętności wyrażania potrzeb i proszenia o pomoc. Czasem, gdy jednak o nią proszą, to to do kogo adresują swoją prośbę, jak ją formułują oraz co same są zdolne przyjąć od drugiej osoby decydują o tym, że doznają kolejnych zawodów i upewniają się w tym, że zależność jest dla nich niebezpieczna.
Dorosłe porzucone dziecko nie znosi samotności. W jego relacjach zauważyć można desperackie poszukiwanie kogoś, do kogo można przylgnąć, a równocześnie silny lęk przed samotnością i kolejnym porzuceniem. Zatraca się w relacjach, zalewając partnera uczuciami i żądając bezwzględnej uwagi. W seksie ważniejszy jest dla niego dotyk i przytulenie, niż sam akt. Czasem wypartą potrzebę opieki realizuje poprzez dawanie jej innym. Bycie miłym, oddanym, łagodnym jest w jego oczach sposobem na utrzymanie relacji. Jednak dość często nie stoi za tym prawdziwe zainteresowanie drugą osobą, a troska przybiera postać agresywnej nadopiekuńczości. Gdy jego starania nie zostają przyjęte i docenione rozpływa się w żalu i pretensjach, czasem przyjmując postawę pasywno-agresywną.
| Obszar | Jak się przejawia |
|---|---|
| Nastrój | Skłonność do depresji i wahań nastroju, od nieadekwatnej mocy do rozpaczy |
| Samotność | Bardzo trudna do zniesienia, silny lęk przed kolejnym porzuceniem |
| Relacje | Desperackie poszukiwanie kogoś, do kogo można przylgnąć; zalewanie partnera uczuciami |
| Bliskość fizyczna | Ważniejszy dotyk i przytulenie niż sam akt seksualny |
| Opieka | Wyparta potrzeba opieki realizowana przez dawanie jej innym |
| Dorosłość | Trudność z prawdziwie dorosłym podejściem do spraw życiowych; zbyt wcześnie uzyskana niezależność |
Faza oralna Freuda a oralny styl charakteru
Oba pojęcia pochodzą z tradycji psychodynamicznej i oba odnoszą się do pierwszego roku życia – ale opisują co innego. Freud wyodrębnił fazy rozwoju psychoseksualnego, w których źródłem zaspokojenia jest kolejna strefa ciała; fazę oralną umieścił mniej więcej w pierwszym roku życia, wiążąc ją z ustami i karmieniem.
Stephen Johnson, na którego teorii opiera się ten artykuł, opisuje ten sam okres inaczej: kluczowa jest dla niego nie strefa ciała, lecz jakość relacji z opiekunem – to, czy dziecko zostało zaopiekowane, czy przedwcześnie pozostawione samo sobie. Oralny styl charakteru jest więc konsekwencją doświadczenia porzucenia, a nie zatrzymania się na określonej fazie popędowej.
| Faza oralna wg Freuda | Oralny styl charakteru wg Johnsona | |
|---|---|---|
| Czego dotyczy | Fazy rozwoju psychoseksualnego | Stylu charakteru ukształtowanego w relacji |
| Okres | Mniej więcej pierwszy rok życia | Pierwsze miesiące życia i okres wczesnego oddzielania się |
| Kluczowy czynnik | Strefa ciała i sposób zaspokojenia popędu | Jakość opieki i doświadczenie porzucenia |
| Co powstaje przy zakłóceniu | Fiksacja oralna | Oralny styl charakteru |
| Jak się przejawia w dorosłości | Nawyki związane z ustami, zależność, bierność | Lęk przed samotnością, przylgnięcie, wahania nastroju, przedwczesna niezależność |
Fiksacja oralna a oralny styl charakteru – czym się różnią
Fiksacja oralna i oralny styl charakteru są pojęciami z dwóch różnych porządków, a łączy je wyłącznie podobieństwo nazwy oraz odnoszenie się do podobnego okresu wczesnego dzieciństwa.
Psychoterapia w oralnym stylu charakteru
W terapii osoby ze strukturą oralną często ważnym doświadczeniem jest odczucie i wyrażenie wypartych potrzeb i stłumionych uczuć, w tym uczucia tęsknoty za bliskością i zależnością. Ten proces może wiązać się z doświadczeniem rozpaczy i koniecznością zbudowania dobrej, bezpiecznej więzi z terapeutą lub inną osobą, która okazując troskę i nie opuszczając jej, nie będzie równocześnie powtarzała zachowań podtrzymujących problem. W bezpiecznej relacji osoba z doświadczeniem opuszczenia, może także zobaczyć drugą osobę taką, jaka jest. Czasem bowiem nierealistyczne oczekiwanie „wynagrodzenia” wcześniejszych nieszczęść staje na przeszkodzie dla skorzystania z rzeczywistego wsparcia i pomocy. Często w psychoterapii pojawia się konieczność konfrontacji z nierealistycznym obrazem siebie i przeżycie żałoby zarówno po fałszywymi wizerunku, jak i żalu i gniewu z powodu rzeczywistego opuszczenia. Ważnym elementem pracy terapeutycznej jest kontakt ze sobą nie tylko na poziomie emocjonalnym, czy poznawczym, lecz także ze swoim ciałem. Ważne jest, aby zyskać silny grunt, zbudowany na osobistej prawdzie i rzeczywistym wsparciu. Dzięki temu gruntowi można rozwijać potrzebę miłości zarówno do siebie, jaki innych osób, i poszukiwania sposobu dającego nadzieję na jej zaspokojenie.
Najczęstsze pytania o oralny styl charakteru
Co to znaczy oralny styl charakteru?
To sposób funkcjonowania ukształtowany na bazie wczesnego doświadczenia porzucenia – fizycznego lub emocjonalnego. W dorosłości przejawia się trudnością ze znoszeniem samotności, skłonnością do przylgnięcia do drugiej osoby i wahaniami nastroju.
Czym różni się faza oralna Freuda od oralnego stylu charakteru?
Freud opisywał fazę rozwoju psychoseksualnego związaną ze strefą ust i sposobem zaspokajania popędu. Johnson, na którego teorii opiera się ten artykuł, opisuje ten sam okres przez jakość relacji z opiekunem – oralny styl charakteru jest u niego konsekwencją porzucenia, a nie zatrzymania na fazie popędowej.
Czy oralny styl charakteru można zmienić?
Psychoterapia pozwala odczuć i wyrazić wyparte potrzeby oraz stłumione uczucia, w tym tęsknotę za bliskością i zależnością. Kluczowe jest zbudowanie bezpiecznej więzi z terapeutą, który okazuje troskę i nie opuszcza, a jednocześnie nie powtarza zachowań podtrzymujących problem.
Przeczytaj więcej na ten temat:
Czujesz, że ten temat cię dotyczy? Chcesz zrozumieć więcej?