Określenie „masochizm” dotyczy dwu obszarów życia. Pierwsze skojarzenie związane jest z seksualnością, w której ból i upokorzenie stymuluje lub pogłębia doznania. W drugim przypadku, o masochizmie mówi się jako o sposobie funkcjonowania, stylu interakcji ze światem i postrzegania siebie. Życie emocjonalne, społeczne i zawodowe osoby ze strukturą masochistyczną zdominowane jest przez zaangażowanie w samoniszczące zachowania.
W tym artykule zajmujemy się drugim znaczeniem – masochizmem jako stylem charakteru, nazywanym też masochizmem psychicznym lub emocjonalnym. Mówiąc najprościej: masochista to osoba, której życie organizuje się wokół wysiłku, poświęcenia i wyborów przynoszących cierpienie, choć nie sprawiają jej one przyjemności.
Masochizm psychiczny a masochizm seksualny
To dwa różne zjawiska, które łączy wyłącznie nazwa. Masochizm seksualny dotyczy sfery pobudzenia: ból lub upokorzenie zwiększają doznania, a osoba doświadcza ich jako przyjemnych i zwykle świadomie ich poszukuje.
Masochizm psychiczny – nazywany też emocjonalnym – nie ma z przyjemnością nic wspólnego. To styl funkcjonowania, w którym człowiek nieświadomie wybiera sytuacje kosztowne i beznadziejne, a z sukcesu nie potrafi się cieszyć. Nie jest to wybór ani upodobanie, lecz utrwalony wzorzec ukształtowany we wczesnych relacjach.
| Masochizm psychiczny (styl charakteru) | Masochizm seksualny | |
|---|---|---|
| Czego dotyczy | Sposobu funkcjonowania w życiu i relacjach | Sfery pobudzenia seksualnego |
| Rola przyjemności | Brak – cierpienie nie jest przyjemne | Ból lub upokorzenie zwiększają doznania |
| Świadomość | Wzorzec działa poza świadomością | Świadomy wybór i preferencja |
| Skąd się bierze | Z wczesnych relacji, w których wola dziecka była łamana | Z indywidualnego rozwoju preferencji seksualnych |
| Czy wymaga pomocy | Warto, gdy powoduje cierpienie lub współwystępuje z depresją | Nie, o ile jest bezpieczny i za zgodą obu stron |
Dziecko pokonane – charakter masochistyczny
Masochistyczna struktura charakteru, wg Stephena M. Johnsona kształtuje się u dzieci powyżej 2 roku życia. W tym czasie szczególne miejsce zajmuje rozwój woli dziecka. Mały człowiek potrafi już chodzić i opanowuje pierwsze umiejętności językowe, coraz lepiej kontroluje także swoje czynności fizjologiczne. Nowoodkryte potrzeby i ambicje dziecka mogłyby zostać w łagodny sposób włączone w wymagania jego otoczenia, jednak spotykają się z reakcją budzącą lęk, wstyd i poczucie przytłoczenia. Przekraczanie granic dziecka, bezwzględna ingerencja, kontrola i upokarzające podporządkowanie, powoduje zablokowanie naturalnej ekspresji i frustrację. Dziecko doświadcza tego, że zostało pokonane, nawet gdy próbuje się bronić. Jego bunt, złość, chęć odwetu budzą poczucie winy wobec opiekunów i są ukrywane.
Tak traktowany człowiek wykształca postawę mało spontaniczną, usłużną, podporządkowaną i konformistyczną, a zatrzymana agresja może objawiać się nieustającym odczuwaniem ciężaru i zachowaniami pasywno-agresywnymi. Zachowania opiekunów nie muszą być jednak skrajnie okrutne. Często rodzice sprzyjają rozwojowi postaw masochistycznych, choć w innych obszarach dają dziecku dobrą opiekę, miłość i oparcie. Dzieje się tak, gdy np. nie mogą znieść jego przeciwstawiania się od pierwszych dziecięcych „nie”, po bunty nastolatka. Bezwzględnie reagują w sposób, który ma hamować zachowania opozycyjne i im zapobiegać.
Warto podkreślić, że masochistka i masochista w rozumieniu psychologicznym nie czerpią z cierpienia przyjemności – i tym właśnie ten styl charakteru różni się od masochizmu w znaczeniu seksualnym.
Masochizm dorosłego człowieka
Z wiekiem psychologiczne mechanizmy stają się coraz bardziej złożone i zawikłane. Życie człowieka pozbawione jest radości i poczucia szczęścia. Toczy się wokół zaangażowania w błędne koło wielkiego wysiłku i porażek. Tak, jakby osoba o charakterze masochistycznym żyła w nadziei, że w poradzi sobie z odwiecznym poczuciem winy (które równocześnie uznaje i przeciwko któremu się buntuje), a jej szlachetne poświęcenie znajdzie nagrodę. Pozornie przyjazna, nie ufa innym, ukrywa głęboki żal i nieujawniający się wprost gniew. Dawanie i branie nie jest zatem procesem spontanicznej wymiany. Często w rozmowach pojawia się uskarżanie i nigdy proszenie o pomoc. Bycie dzielnym i szlachetność (czasem pozorna) tej postawy stają się gorzkim powodem do dumy. Codzienność jest pełna cierpienia, umniejszania siebie i pogardy. Natomiast marzenia pełne są przyjemności, spontaniczności i przygód.
Osoba o strukturze masochistycznej niejako wyszukuje okazje potwierdzające jej przekonania o sobie i świecie. Szybko angażuje się „beznadziejne sytuacje” lub sama je tworzy i nie pozwala sobie od nich uciec. Jeżeli spotka ją sukces – znajdzie sposób aby się nim nie cieszyć. Kłopoty piętrzą się jak niebosiężne góry, co pogłębia przekonanie, że poza wytrzymywaniem i dźwiganiem nie ma innego rozwiązania.
Otoczenie odbiera to często jako „ciągłe narzekanie przy jednoczesnym odrzucaniu pomocy”. Z perspektywy samej osoby wygląda to inaczej: rozwiązania rzeczywiście wydają się niemożliwe.
| Obszar | Jak się przejawia |
|---|---|
| Stosunek do sukcesu | Gdy przychodzi powodzenie, nie potrafi się nim ucieszyć |
| Wybory życiowe | Szybkie angażowanie się w sytuacje beznadziejne lub tworzenie ich |
| Emocje | Życie pozbawione radości, stałe poczucie ciężaru |
| Agresja | Zatrzymana, ujawniająca się w zachowaniach pasywno-agresywnych |
| Postawa wobec innych | Usłużność, podporządkowanie, konformizm |
| Poczucie winy | Jednocześnie uznawane i buntowniczo odrzucane |
Czy masochizm to choroba?
Masochistyczny styl charakteru nie jest chorobą i nie figuruje jako osobne rozpoznanie w obowiązujących klasyfikacjach medycznych. To opis sposobu funkcjonowania – tego, jak ktoś ukształtował się w relacjach i jak radzi sobie ze światem.
Nie znaczy to jednak, że nie warto się nim zajmować. Życie zorganizowane wokół poświęcenia i wytrzymywania bywa źródłem realnego cierpienia, a często współwystępuje z depresją lub stanami lękowymi – i te już wymagają pomocy.
Psychoterapia w stylu charakteru masochistycznym
W psychoterapii osób z tą strukturą charakteru, podobnie jak w innych relacjach, początkowo zauważyć można uległość wobec psychoterapeuty i zasad psychoterapii, a nawet dość szybką i niezrozumiałą poprawę. Jednak często jest ona niwelowana, przez ponowne pogrążanie się w beznadziei . W dalszym przebiegu procesu zauważyć można nieustające niezadowolenie, złość i zawód, jednak nigdy nie są one wypowiadane wprost.
Głównym celem terapeutycznym jest zmiana stylu życia i postrzegania siebie. Często dzieje się to poprzez wydobycie, nazwanie i zrozumienie mechanizmów, które ten styl determinują. Jako, że często przyczyny kłopotów lokowane są w innych osobach i niezależnych okolicznościach – istotne jest rozpoznawanie rzeczywistego wpływu i branie odpowiedzialności za życie swoje i innych osób w bardziej realistyczny sposób. Bardzo ważnym czynnikiem zmiany jest zbudowanie relacji opartej na bezpiecznej zależności i zaufaniu. Czasem przełomowym wydarzeniem w terapii jest wyzwolenie złości, agresji i żalu. Wielką wagę mają uwolnienie przyjemności i radości, a także wzmocnienie nadziei chęci do podejmowania ryzyka.
Najczęstsze pytania o masochizm
Masochista – kto to?
W znaczeniu psychologicznym to osoba, której życie organizuje się wokół wysiłku, poświęcenia i wyborów przynoszących cierpienie. Nie czerpie z tego przyjemności – to utrwalony wzorzec ukształtowany we wczesnych relacjach, w których jej wola była systematycznie łamana.
Co to znaczy masochistka?
Żeńska forma tego samego pojęcia. W rozumieniu psychologicznym opisuje kobietę o masochistycznym stylu charakteru – podporządkowaną, poświęcającą się, wytrzymującą sytuacje, z których mogłaby wyjść. Często nie wynika to jednak ze świadomego wyboru, lecz z nieświadomego powtarzania wzorców relacyjnych z przeszłości.
Czy masochizm to choroba?
Nie. Masochistyczny styl charakteru to opis sposobu funkcjonowania, a nie osobne rozpoznanie medyczne. Często jednak współwystępuje z depresją lub lękiem – i te stany warto leczyć.
Czym różni się masochizm psychiczny od seksualnego?
Łączy je tylko nazwa. W masochizmie seksualnym ból lub upokorzenie są źródłem przyjemności i wybierane świadomie. W masochizmie psychicznym cierpienie nie jest przyjemne – jest skutkiem nieświadomego wzorca.
Skąd bierze się masochistyczny styl charakteru?
Kształtuje się u dzieci powyżej drugiego roku życia, w okresie rozwoju woli. Gdy nowe potrzeby i ambicje dziecka spotykają się z systematycznym łamaniem zamiast łagodnego włączania w wymagania otoczenia, powstaje postawa uległa i podporządkowana, a agresja zostaje zatrzymana.
Przeczytaj więcej na ten temat:
Czujesz, że ten temat jest Ci bliski i chcesz go lepiej poznać razem z psychoterapeutą?