Psychoterapia okołoporodowa

Autorka: Ewa Borodo-Jaskólska10 min czytania
W tym artykule
  1. Społeczny brak przestrzeni na emocje w ciąży – gorset ograniczający kobiety
  2. Z jakimi trudnościami zgłaszają się kobiety w okresie okołoporodowym?
  3. Jaką formę pomocy psychologicznej wybrać w ciąży i po porodzie?
  4. Bibliografia
Ptak przy gnieździe zawieszonym na gałęzi drzewa

Niektórzy mają wątpliwości, czy okres okołoporodowy to dobry czas na psychoterapię. Można spotkać się z przekonaniem, że kobietę w ciąży należy przede wszystkim chronić przed stresem i nieprzyjemnymi emocjami, a psychoterapia mogłaby te stany wywołać. W takiej opinii ukryte jest założenie, że „negatywne emocje” są w ciąży i w okresie wczesnego macierzyństwa czymś dziwnym, niepożądanym czy niepokojącym i że należy unikać ich przeżywania. Czy rzeczywiście tak jest? Jakie są konsekwencje takiego podejścia dla kobiet w ciąży i po porodzie? Jakiego wsparcia potrzebują i na co zwracać uwagę przy wyborze formy pomocy okołoporodowej?

Społeczny brak przestrzeni na emocje w ciąży – gorset ograniczający kobiety

Wydawać by się mogło, że czas, w którym dzieliliśmy emocje na „dobre” i „złe”, minął. W popularnych poradnikach często czytamy, jak ważne jest to, by dopuszczać emocje i swobodnie je przeżywać. Wiedza o tym, że wszystkie emocje są ważne i wartościowe, a ich tłumienie – szkodliwe, staje się powszechna. Tymczasem to coraz powszechniejsze przekonanie zdaje się omijać kobiety w ciąży i młode matki. Niestety w okresie okołoporodowym wciąż nagminnie słyszą one zdania ingerujące w to, czy, co i w jaki sposób mają przeżywać.

Zdania hamujące emocje:

  • „Proszę się uspokoić, stres szkodzi dziecku!”
  • „Powinnaś się cieszyć, przecież będziesz mamą!”
  • „Jak możesz być niezadowolona, przecież sama tego chciałaś.”

Zdania unieważniające kobietę lub jej emocje:

  • „Kobiety kiedyś też rodziły i jakoś dawały radę.”
  • „Proszę się skupić na dziecku, teraz ono jest najważniejsze.”
  • „Lepiej ciesz się, póki możesz, potem będzie tylko gorzej.”

Zdania wzbudzające poczucie winy i obarczające odpowiedzialnością:

  • „Dziecko nie śpi / nie je? Pewnie coś zjadłaś / wypiłaś / powiedziałaś / zrobiłaś / pomyślałaś…”
  • „Uspokój się, bo zaszkodzisz dziecku.”

W zwykłych rozmowach między dorosłymi takie zdania padają coraz rzadziej, ale wobec kobiet w ciąży i młodych matek wciąż są w powszechnym użyciu. Niepostrzeżenie kobieta przestaje być osobą i podmiotem, a staje się inkubatorem czy funkcją, której zadaniem jest urodzić i odchować małego człowieka.

W efekcie wiele kobiet cierpi. Wpadają w pułapkę: odczuwają nieprzyjemne emocje, a jednocześnie dostają sygnały, że nie powinny ich czuć, a wręcz powinny czuć coś zupełnie innego. Zostają nie tylko same i niezrozumiane w swoich doświadczeniach, lecz także dodatkowo obciążone poczuciem winy, że ich wewnętrzny świat nie wygląda tak jak w reklamach pieluszek.

Badania potwierdzają, że taka sytuacja nie pozostaje bez wpływu na zdrowie psychiczne. Kobiety, które są przekonane, że matka ponosi pełną odpowiedzialność za wszystko i jest nieustannie oceniana przez innych, częściej doświadczają po porodzie lęku i depresji. Dzieje się tak w dużej mierze dlatego, że starają się unikać trudnych myśli i emocji, zamiast pozwolić sobie na ich przeżycie (Fonseca i in., 2018). Z kolei akceptowanie swoich uczuć i szukanie wsparcia u innych chroni przed depresją i lękiem w okresie okołoporodowym (Verhelst i in., 2024).

Z jakimi trudnościami zgłaszają się kobiety w okresie okołoporodowym?

Ciąża, poród i pierwsze miesiące z dzieckiem przynoszą szereg potężnych zmian w życiu kobiety. Zmienia się ciało, codzienność, relacje i to, jak kobieta myśli o sobie. Trudno oczekiwać, że te zmiany przejdą bez echa i nie wywołają wewnętrznej burzy. Dla wielu kobiet ta rewolucja przynosi trudności, w których potrzebują wsparcia drugiej osoby.

Oto tematy, z którymi kobiety najczęściej przychodzą na psychoterapię okołoporodową.

Obniżony nastrój i depresja

Smutek, płaczliwość, zmęczenie, poczucie pustki albo braku radości mogą pojawić się zarówno w ciąży, jak i po porodzie. Depresja okołoporodowa dotyczy około 1 na 6 kobiet (Wang i in., 2021), a szacuje się, że nawet połowa z nich nie otrzymuje pomocy. To wielka strata, biorąc pod uwagę, że depresja okołoporodowa dobrze poddaje się leczeniu. Psychoterapia jest zalecana jako leczenie pierwszego wyboru. Dzięki niej poprawia się nie tylko nastrój, ale zmniejszają się też lęk, stres związany z rodzicielstwem i napięcia w związku (Cuijpers i in., 2023).

Lęki

Lęk w okresie okołoporodowym jest bardzo częsty. Około 1 na 5 kobiet spełnia kryteria zaburzenia lękowego (Fawcett i in., 2019). Nic dziwnego, bo liczba zmian, niepewności i spraw, na które kobieta nie ma wpływu, jest w tym czasie ogromna. Lęki mogą dotyczyć między innymi porodu, bólu czy zdrowia dziecka. Na późniejszym etapie matki czasem obawiają się rozstania z dzieckiem: powrotu do pracy, oddania go pod opiekę innym, a nawet tego, by na chwilę wyjść z domu bez niego.

Mieszane uczucia wobec ciąży i dziecka

„Bardzo chciałam tego dziecka, a teraz czasem żałuję.” „Kocham je, ale bywam na nie zła.” Ambiwalencja, czyli jednoczesne przeżywanie sprzecznych uczuć, jest naturalną częścią każdej bliskiej relacji, także tej z dzieckiem. Często bardziej niż same te uczucia obciąża kobietę strach przed nimi i przekonanie, że „dobra matka tak nie czuje”.

Złość i trudne myśli

Zmęczenie, niewyspanie i bezsilność wobec płaczu dziecka mogą wywoływać silną złość. Czasem pojawiają się też natrętne myśli lub obrazy, na przykład że dziecku mogłaby stać się krzywda. Takie myśli zdarzają się wielu matkom i budzą w nich wstyd lub strach. Warto wiedzieć, że nie zwiększają one ryzyka, że matka skrzywdzi dziecko (Fairbrother i in., 2022). Wstyd i strach powstrzymują jednak kobiety przed mówieniem o swoich myślach, przez co niepokój jeszcze rośnie. Warto o nich rozmawiać, zamiast zostawać z nimi w samotności.

Zależność i kontrola

Małe dziecko jest całkowicie zależne od matki, a ona sama często staje się zależna od partnera, rodziny czy innych osób. Dla wielu kobiet jest to trudne. Z kolei nieprzewidywalność życia z niemowlęciem sprawia, że wiele rzeczy wymyka się spod kontroli. Niektóre kobiety próbują poradzić sobie z lękiem, kontrolując wszystko jeszcze bardziej. Pełna kontrola nie jest jednak możliwa, dlatego takie próby zamiast ulgi przynoszą poczucie porażki i wyczerpanie.

„Czy będę dobrą matką?”

Obawy o to, czy kobieta odnajdzie się w nowej roli, są bardzo powszechne. Często towarzyszy im surowy wewnętrzny krytyk i wysokie, nierealistyczne oczekiwania wobec siebie. Takie wymagania łatwo prowadzą do poczucia porażki, bo nikt nie jest w stanie ich spełnić.

Trudny lub traumatyczny poród

Poród bywa zupełnie inny niż kobieta go sobie wyobrażała. Brak wsparcia, poczucie bezradności i utraty kontroli, przekroczone granice czy nagłe komplikacje mogą zostawić ślad na długo. Ogrom emocji bywa dodatkowo stłumiony, gdy otoczenie nie potrafi go przyjąć. Słowa „już po wszystkim” czy „najważniejsze, że dziecko jest zdrowe”, wypowiadane nawet w dobrej wierze, zatykają emocje kobiety jak korek. Tymczasem historia porodu często potrzebuje zostać opowiedziana i wysłuchana z pełną empatią. Dopiero wtedy można zostawić ją za sobą.

Żal i żałoba po tym, co się skończyło

Narodziny dziecka to nie tylko zysk, ale i straty: dawnego trybu życia, swobody, niektórych znajomości, czasu dla siebie i dla związku. Czasem poczucie utraty lub niespełnienia dotyczą także wyobrażonego dziecka, porodu czy macierzyństwa, które okazały się inne niż w marzeniach. Te straty mają prawo boleć i zostać opłakane.

Zmiany w relacjach z bliskimi

Pojawienie się dziecka zmienia relację z partnerem: podział obowiązków, bliskość, czas tylko we dwoje. Pojawienie się dziecka dla obojga z partnerów może być kryzysem, a automatyczne reakcje każdego z partnerów, mogą powodować wiele napięć w związku. Na nowo układają się też relacje z rodzicami i teściami. Zupełnie niespodziewanie mogą odżyć wspomnienia z własnego dzieciństwa. Szczególnej uwagi wymaga wtedy relacja z własną matką. To ona jest pierwszym wzorem macierzyństwa, a refleksje i emocje związane z tym, jaką była matką, mogą wywoływać spore napięcie. Część kobiet doświadcza też w tej relacji ingerencji lub rywalizacji, np. sporów o to, „kto wie lepiej” i „jak powinno się robić”.

Samotność i izolacja

Wiele kobiet w tym okresie czuje się samotnie, nawet gdy wokół są ludzie. Dni spędzane w domu z niemowlęciem, mniej kontaktów z przyjaciółmi i poczucie, że nikt naprawdę nie rozumie, przez co się przechodzi, to doświadczenia znane ogromnej części kobiet. Często jedynym oknem na świat innych matek staje się ekran telefonu, a na nim wyidealizowane, wygładzone wersje rzeczywistości. Zderzenie internetowej iluzji z własną codziennością może wywoływać poczucie porażki, gorszości i niedopasowania, a wstyd – jeszcze bardziej zamykać kobietę w czterech ścianach.

Jaką formę pomocy psychologicznej wybrać w ciąży i po porodzie?

To ważne, by kobiety w ciąży i po porodzie mogły swobodniej korzystać ze wsparcia osób wokół, w tym specjalistów. Brak czasu, bagatelizowanie przeżyć, wiele spraw odciągających uwagę oraz wstyd często stoją na przeszkodzie, by sięgnąć po pomoc. To duża szkoda, bo nierzadko nawet krótsza czy mniej intensywna pomoc może znacząco poprawić samopoczucie kobiety.

W zależności od trudności, z jakimi kobieta się zgłasza i od jej historii odpowiednia będzie inna forma i długość pomocy.

Wsparcie psychologiczne, psychoterapia krótkoterminowa czy długoterminowa?

Ciąża i wczesne macierzyństwo to dla wielu kobiet czas kryzysu. Dotyczy on tożsamości, bo dawne życie się kończy, a nowe dopiero się buduje. Dotyczy też relacji, które stają przed nowymi wyzwaniami, a niektóre z nich słabną lub się kończą. Jeśli kobieta szuka pomocy przede wszystkim w poradzeniu sobie z tym kryzysem, często wystarcza wsparcie psychologiczne: kilka lub kilkanaście spotkań, które pomagają zrozumieć i uporządkować wewnętrzną burzę emocji.

Zdarza się, że kobiety doświadczają trudnych lub niezrozumiałych dla siebie myśli i emocji, które dotyczą konkretnego, dającego się nazwać obszaru, np. przeżywania złości, perfekcjonizmu czy stawiania granic. Wtedy często wystarczy psychoterapia krótkoterminowa, by się nim zaopiekować.

Okres okołoporodowy bywa jednak także szczególną szansą. To czas, w którym otwierają się „złote wrota” do wewnętrznego świata kobiety. Na powierzchnię wypływają przeżycia i doświadczenia, które w innych okolicznościach pozostawałyby trudno dostępne albo zupełnie ukryte. Gdy jest ich wiele i dotyczą szerszych obszarów życia, najlepszym wyborem będzie psychoterapia długoterminowa. Pozwala przyjrzeć się im z uważnością i obecnością, a dzięki temu zaopiekować się tym, co dotąd pozostawało nieuświadomione i naznaczone dawnym, zamkniętym bólem.

Niezależnie od formy pomocy wybranej wspólnie z osobą prowadzącą terapię ważne jest, by kobieta miała poczucie, że relacja z psychoterapeutką lub psychoterapeutą, do których się zwraca, jej służy. Nie oznacza to, że spotkania zawsze muszą być przyjemne. Dobrze jednak, by z czasem pojawiło się poczucie, że w gabinecie może swobodnie przyglądać się swoim złożonym i niełatwym emocjom. Lęk przed oceną, naturalny na początku kontaktu, powinien z czasem łagodnieć. Poczucie, że terapeutka lub terapeuta rozumie i przyjmuje myśli i emocje, których kobieta sama w sobie nie akceptuje, pozwala jej z czasem także podejść do nich ze zrozumieniem i łagodnością.

Jeśli rozpoznajesz u siebie któreś z tych doświadczeń, nie musisz zostawać z nimi sama. Twoje uczucia – wszystkie – mają prawo wybrzmieć.

Bibliografia

Cuijpers, P., Franco, P., Ciharova, M., Miguel, C., Segre, L., Quero, S., Karyotaki, E. (2023). Psychological treatment of perinatal depression: A meta-analysis. Psychological Medicine, 53(6), 2596–2608.

Fairbrother, N., Collardeau, F., Woody, S. R., Wolfe, D. A., Fawcett, J. M. (2022). Postpartum thoughts of infant-related harm and obsessive-compulsive disorder: Relation to maternal physical aggression toward the infant. Journal of Clinical Psychiatry, 83(2).

Fawcett, E. J., Fairbrother, N., Cox, M. L., White, I. R., Fawcett, J. M. (2019). The prevalence of anxiety disorders during pregnancy and the postpartum period: A multivariate Bayesian meta-analysis. Journal of Clinical Psychiatry, 80(4), 18r12527.

Fonseca, A., Monteiro, F., Canavarro, M. C. (2018). Dysfunctional beliefs towards motherhood and postpartum depressive and anxiety symptoms: Uncovering the role of experiential avoidance. Journal of Clinical Psychology.

Verhelst, P., Sels, L., Lemmens, G., Verhofstadt, L. (2024). The role of emotion regulation in perinatal depression and anxiety: A systematic review. BMC Psychology, 12, 529.

Wang, Z., Liu, J., Shuai, H. i in. (2021). Mapping global prevalence of depression among postpartum women. Translational Psychiatry, 11, 543.

Zrób pierwszy krok

Samemu trudno zrobić pierwszy krok, dlatego nie musisz od razu decydować się na długi proces. Możesz zacząć od pierwszej wizyty, na której, w rozmowie z psychoterapeutą, spokojnie sprawdzisz, jakiego wsparcia potrzebujesz.

Umów wizytęPsychoterapia indywidualna

+48 725 475 569Telefon odbieramy: pon–pt 9:00–18:00